ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΩΝ ΒΛΑΧΕΡΝΩΝ

Ακάθιστος Ύμνος


1

Ο Μέγας Κωνσταντίνος προσφέρει στη Θεοτόκο την Πόλη και ο Ιουστινιανός την Αγιά Σοφιά

Ψηφιδωτό 10ου αιώνα, Μονή της Χώρας


Η Αγία Σορός

Μια παράδοση αναφέρει πως ο Μέγας Κωνσταντίνος κτίζοντας τη νέα πρωτεύουσα έφτιαξε σε περίοπτο σημείο της πόλης ψηφιδωτό με την Παναγία, στο οποίο αναγραφόταν πως της αφιερώνει την πόλη, αλλά δεν υπάρχει ιστορική μαρτυρία γι’ αυτό. Αν κρίνουμε πως την εποχή εκείνη δεν είχε η Θεοτόκος τη σημερινή της αίγλη, θεωρείται απίθανο να κατασκευάστηκε τέτοιο ψηφιδωτό. Η καθιέρωση της Παναγίας ως προστάτιδας της Πόλης ήρθε σιγά-σιγά με σειρά θαυμαστών γεγονότων. Θαυμαστών τόσο στη ζωή των απλών ανθρώπων όσο προ πάντων σε σημαντικά γεγονότα της ιστορίας της Πόλης. Ας τα παρακολουθήσουμε.


Μετά την ανακήρυξη της Κωνσταντινούπολης σε πρωτεύουσα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας άρχισαν να μαζεύονται σ’ αυτήν διάφορα χριστιανικά κειμήλια, τα οποία οι πιστοί προσέρχονταν μαζικά για να τα ασπασθούν. Ανάμεσα στα πρώτα κειμήλια ήταν το μαφόριο (σάλι) της Θεοτόκου, που πρέπει να μεταφέρθηκε γύρω στο 450. Λίγο αργότερα η ασκούσα χρέη αυτοκράτειρας Πουλχερία έκτισε ένα παρεκκλήσι, την Αγία Σορό, στην περιοχή των Βλαχερνών. Οι Βλαχέρνες ήταν  μια δασώδης παραλιακή περιοχή της Πόλης βαθιά μέσα στον Κεράτιο Κόλπο και αποτελούσε προάστιο της Πόλης. Εκεί δίπλα σε μια πηγή μεταλλικού νερού κτίστηκε το παρεκκλήσι αυτό. Η πηγή έγινε το αγίασμα του ναού. Στην Αγία Σορό μεταφέρθηκε αργότερα και η εσθής (φόρεμα) της Θεοτόκου. Έτσι  τόσο η σημασία όσο και οι επισκέπτες του παρεκκλησιού αυξήθηκαν κατακόρυφα.


02

Το σύγχρονο εκκλησάκι της Παναγίας των Βλαχερνών στην Πόλη


Το κτίσιμο

Για το λόγο αυτό περί το 520 ο αυτοκράτορας Ιουστίνος Α’ έκτισε στον ίδιο τόπο ένα εντυπωσιακό ναό του τύπου της Βασιλικής και τον αφιέρωσε στη Θεοτόκο. Ο ναός αυτός, που πήρε το όνομα Παναγία των Βλαχερνών, έμελλε να δέσει την ιστορία του με εκείνη της Κωνσταντινούπολης και να καταστήσει τη Θεοτόκο προστάτιδά της. Ο ναός διακοσμήθηκε με εντυπωσιακές εικόνες. Δεσπόζουσα ήταν ένα μωσαϊκό που εικόνιζε τη Θεοτόκο όρθια, με το Χριστό στο στήθος της μέσα σε μετάλλιο, να δέεται με τα χέρια μισουψωμένα και ατενίζοντας τον ουρανό. Μια άλλη φορητή εικόνα της Θεοτόκου είχε τη μορφή της οδηγήτριας. Περί το 600 ο αυτοκράτορας Μαρκιανός καθιέρωσε εβδομαδιαία πανήγυρη στο ναό, στον οποίο υπηρετούσαν 74 άτομα: 12 πρεσβύτεροι, 18 διάκονοι, 6 διακόνισσες, 8 υποδιάκονοι, 20 αναγνώστες, 4 ψάλτες και 6 θυρωροί.


Ο Ακάθιστος Ύμνος

Το έτος 626, και ενώ ο Αυτοκράτορας Ηράκλειος ηγούνταν εκστρατείας του βυζαντινού στρατού κατά των Περσών, η Κωνσταντινούπολη πολιορκήθηκε αιφνιδιαστικά από τους Αβάρους. Γνωρίζοντας την απουσία του στρατού, οι Άβαροι απέρριψαν κάθε πρόταση εκεχειρίας και την 6η Αυγούστου κατέλαβαν την Παναγία των Βλαχερνών. Σε συνεργασία με τους Πέρσες, τη νύχτα της 7ης προς 8η Αυγούστου, ετοιμάζονταν για την τελική επίθεση, ενώ ο Πατριάρχης Σέργιος περιέτρεχε τα τείχη της Πόλης με την εικόνα της Παναγίας της Βλαχερνίτισσας και ενεθάρρυνε το λαό στην αντίσταση. Τη νύχτα εκείνη, φοβερός ανεμοστρόβιλος, που αποδόθηκε σε θεϊκή αρωγή, δημιούργησε τρικυμία και κατέστρεψε τον εχθρικό στόλο, ενώ αντεπίθεση των αμυνομένων προξένησε τεράστιες απώλειες στους Αβάρους και τους Πέρσες, οι οποίοι αναγκάστηκαν να λύσουν την πολιορκία και να αποχωρήσουν άπρακτοι.

 

08

Φορητή εικόνα του Ακαθίστου Ύμνου


Την 8η Αυγούστου, η Πόλη είχε σωθεί από τη μεγαλύτερη ως τότε απειλή της ιστορίας της. Ο λαός, θέλοντας να πανηγυρίσει τη σωτηρία του, την οποία απέδιδε σε συνδρομή της Θεοτόκου, συγκεντρώθηκε στο ναό της Παναγίας των Βλαχερνών. Τότε, κατά την παράδοση, όρθιο το πλήθος έψαλε τον από τότε λεγόμενο «Ακάθιστο Ύμνο» στην Παναγία, αποδίδοντας τα «νικητήρια» και την ευγνωμοσύνη του «τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ». Το ιστορικό αυτό γεγονός ανέβασε στα ύψη την αγάπη των κατοίκων της Πόλης για τη Θεοτόκο. Η αγάπη αυτή διαχύθηκε σε όλο τον ελληνισμό και έκτοτε επεκράτησε να ψάλλεται ο Ακάθιστος Ύμνος κατά το Πενηνταήμερο και να συγκεντρώνει η ακολουθία αυτή μέχρι σήμερα πλήθος πιστών.


Η Κυριακή της Ορθοδοξίας

Κατά την εποχή της εικονομαχίας καταστράφηκε και η αγιογράφηση του ναού των Βλαχερνών. Η ξακουστή εικόνα της Παναγίας των Βλαχερνών κτίστηκε μέσα σε ένα τοίχο του ναού για να σωθεί. Μετά τη λέξη ης εικονομαχίας, το 843 έγινε στην Παναγία των Βλαχερνών πανηγυρική δοξολογία και λιτανεία με περιφορά εικόνων που διασώθηκαν. Έκτοτε επεκράτησε να γιορτάζεται η Κυριακή της Ορθοδοξίας.

Φαίνεται πως από την εποχή αυτή επεκράτησε και ο θεσμός των δυο επίσημων και μεγάλων λιτανειών που γίνονταν μέχρι και την άλωση της Πόλης. Η μία λιτανεία γινόταν γύρω στις 28 Ιουλίου με την έξοδο του σταυρού από τα ανάκτορα και την περιφορά του σε όλες τις εκκλησίες μέχρι την ανακομιδή του στο παλάτι την 14η Αυγούστου. Η λιτανεία αυτή είχε σκοπό να φυλάξει ο Θεός τους πιστούς από τα ολέθρια νοσήματα. Η δεύτερη λιτανεία γινόταν με την περιφορά της εικόνας της Παναγίας της Οδηγήτριας, και την οποία στον καιρό της πολιορκίας την περιέφεραν στα τείχη για να εμψυχώνουν τους πολιορκημένους. Η εικόνα έμενε στο παλάτι καθ’ όλη την διάρκεια της μεγάλης νηστείας του Πάσχα. Τη Δευτέρα της Διακαινησίμου, μετά την λιτανεία, η εικόνα τοποθετούνταν στη Μονή της Χώρας για προσκύνηση των πιστών.

Προς το 1090 ο αυτοκράτορας Αλέξιος Κομνηνός έκτισε το παλάτι του κοντά στην Παναγία των Βλαχερνών. Έκτοτε οι βυζαντινοί αυτοκράτορες προτιμούσαν το παλάτι αυτό ως κατοικία τους και εκκλησιάζονταν στο γειτονικό τους ναό, μέχρι και την άλωση της Πόλης. Το γεγονός αυτό έδωσε επί πλέον αίγλη στην εκκλησία αυτή της Παναγίας.

 

07

Παναγία των Βλαχερνών, η προστάτις της Πόλης


Καταστροφές και ανοικοδομήσεις

Το 1070 η ξακουστή πια βασιλική των Βλαχερνών καταστράφηκε από πυρκαγιά και ανακαινίστηκε από τους αυτοκράτορες Ρωμανό Δ' και Μιχαήλ Ζ' Δούκα. Κατά τη διάρκεια των επισκευών ανεβρέθηκε η παλιά εικόνα της Οδηγήτριας που είχε κτιστεί σε τοίχο του ναού για να σωθεί από τους εικονομάχους.  Δυστυχώς ο ναός ξανακαταστάφηκε και ανοικοδομήθηκε από τον Ανδρόνικο Κομνηνό το 1184.  Όμως ξανακάηκε το 1434, λίγο πριν την άλωση. Μετά το 1434 έμεινε μόνο ο χώρος του αγιάσματος, ενώ η υπόλοιπη περιοχή περιήλθε με την άλωση της Πόλης στους Οθωμανούς. Τον 18ο αιώνα η περιοχή του αγιάσματος αγοράστηκε από τη συντεχνία των γουναράδων που έκτισαν μικρό ναό και σιγά-σιγά τον μεγάλωναν και τον λάμπρυναν. . Κατά τη διάρκεια των Σεπτεμβριανών του 1955, εξ αιτίας του αγώνα της ΕΟΚΑ, ο τουρκικός όχλος κατέστρεψε το νάρθηκα και όλα τα ξύλινα μέρη του ναού. Υπό την ευθύνη του τότε πατριάρχη Αθηναγόρα ο ναός ανοικοδομήθηκε στη σημερινή του μορφή και εγκαινιάστηκε στις 26 Ιουνίου 1960. Η εκκλησία αγιογραφήθηκε το 1964, με θέματα από την ιστορία του ναού.

 

Ακάθιστος Ύμνος

Τη Υπερμάχω

Fotogallery

Ανδρέας Χρυσάνθου

28/08/2011