Ο ΑΚΑΘΙΣΤΟΣ ΥΜΝΟΣ

Οι Χαιρετισμοί

Τα κοντάζια

 

Η σωτηρία της Πόλης

Το έτος 626, και ενώ ο Αυτοκράτορας Ηράκλειος ηγούνταν εκστρατείας του βυζαντινού στρατού κατά των Περσών, η Κωνσταντινούπολη πολιορκήθηκε αιφνιδιαστικά από τους Αβάρους. Γνωρίζοντας την απουσία του στρατού, οι Άβαροι απέρριψαν κάθε πρόταση εκεχειρίας και την 6η Αυγούστου κατέλαβαν την Παναγία των Βλαχερνών. Σε συνεργασία με τους Πέρσες, τη νύχτα της 7ης προς 8η Αυγούστου, ετοιμάζονταν για την τελική επίθεση, ενώ ο Πατριάρχης Σέργιος περιέτρεχε τα τείχη της Πόλης με την εικόνα της Παναγίας της Βλαχερνίτισσας και ενεθάρρυνε το λαό στην αντίσταση. Τη νύχτα εκείνη, φοβερός ανεμοστρόβιλος, που αποδόθηκε σε θεϊκή αρωγή, δημιούργησε τρικυμία και κατέστρεψε τον εχθρικό στόλο, ενώ αντεπίθεση των αμυνομένων προξένησε τεράστιες απώλειες στους Αβάρους και τους Πέρσες, οι οποίοι αναγκάστηκαν να λύσουν την πολιορκία και να αποχωρήσουν άπρακτοι.


Byzantium_650

Το Βυζάντιο και η γύρω του κατάσταση το 650


Την 8η Αυγούστου, η Πόλη είχε σωθεί από τη μεγαλύτερη ως τότε απειλή της ιστορίας της. Ο λαός, θέλοντας να πανηγυρίσει τη σωτηρία του, την οποία απέδιδε σε συνδρομή της Θεοτόκου, συγκεντρώθηκε στο ναό της Παναγίας των Βλαχερνών. Τότε, κατά την παράδοση, όρθιο το πλήθος έψαλε τον από τότε λεγόμενο «Ακάθιστο Ύμνο» στην Παναγία, αποδίδοντας τα «νικητήρια» και την ευγνωμοσύνη του «τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ». Το ιστορικό αυτό γεγονός ανέβασε στα ύψη την αγάπη των κατοίκων της Πόλης για τη Θεοτόκο. Η αγάπη αυτή διαχύθηκε σε όλο τον ελληνισμό και έκτοτε επεκράτησε να ψάλλεται ο Ακάθιστος Ύμνος κατά το Πενηνταήμερο και να συγκεντρώνει η ακολουθία αυτή μέχρι σήμερα πλήθος πιστών.


Vlacherna

Η αυθεντική εικόνα της Παναγίας των Βλαχερνών

Την έκλεψαν οι Σταυροφόροι το 1204

και τη μετέφεραν στο ναό του Αγίου Μάρκου στη Βενετία


Από τι αποτελείται

Είναι ένας ύμνος που αποτελείται από προοίμιο και 24 οίκους (στροφές) σε ελληνική αλφαβητική ακροστιχίδα, από το Α ως το Ω (κάθε «οίκος» ξεκινά με το αντίστοιχο κατά σειρά ελληνικό γράμμα).

Ο Ακάθιστος ύμνος θεωρείται ως ένα αριστούργημα της βυζαντινής υμνογραφίας. Είναι γραμμένος πάνω στους κανόνες της ομοτονίας, ισοσυλλαβίας και εν μέρει της ομοιοκαταληξίας. Η γλώσσα του είναι σοβαρή και ποιητική και πλουτίζεται από κοσμητικά επίθετα και πολλά σχήματα λόγου (αντιθέσεις, μεταφορές, κλπ). Το θέμα του είναι η εξύμνηση της ενανθρώπισης του Θεού μέσω της Θεοτόκου, πράγμα που γίνεται με πολλές εκφράσεις χαράς και αγαλλίασης, οι οποίες του προσδίδουν θριαμβευτικό τόνο.

 

Το αρχικό προοίμιο ήταν το εξής:

«Τό προσταχθέν μυστικῶς λαβών ἐν γνώσει,
ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ Ἰωσήφ σπουδῇ ἐπέστη
ὁ ἀσώματος λέγων τῇ ἀπειρογάμῳ·
ὁ κλίνας τῇ καταβάσει τούς οὐρανούς
χωρεῖται ἀναλλοιώτως ὅλος ἐν σοί·
ὅν καί βλέπων ἐν μήτρᾳ σου,
λαβόντα δούλου μορφήν,
ἐξίσταμαι κραυγάζειν σοι·
Χαῖρε, νύμφη ἀνύμφευτε».

 

Το προοίμιο αυτό αντικαταστάθηκε από το 626 με το εξής:

«Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ τὰ νικητήρια,
ὡς λυτρωθεῖσα τῶν δεινῶν εὐχαριστήρια,
ἀναγράφω σοι ἡ Πόλις σου Θεοτόκε.
Ἀλλ' ὡς ἔχουσα τὸ κράτος ἀπροσμάχητον,
ἐκ παντοίων με κινδύνων ἐλευθέρωσον,
ἵνα κράζω σοι· Χαῖρε, Νύμφη ἀνύμφευτε».

 

Η αντικατάσταση έγινε προφανώς λόγω της σωτηρίας της Πόλης από τους Αβάρους. Τα πρώτο ήταν απλώς περιγραφικό για το τι θα ακολουθούσε. Το δεύτερο είναι ευχαριστιακό και έχει θριαμβευτικό τόνο. Βέβαια από απόψεως περιεχομένου και μέλους δεν έχει άμεση σύνδεση με ό, τι ακολουθεί. Ασφαλώς ο λαός δικαιολογημένα θεωρεί το δεύτερο αναπόσπαστο πια τμήμα του Ακαθίστου Ύμνου, γιατί το συνολικά εξυμνεί τη Θεοτόκο ως ελευθερώτρια των Ελλήνων τόσο από τους εχθρούς όσο και από τη θεία καταδίκη με τηνενσάρκωση του Θεού.

 

Δομή του Ύμνου

Ο Ακάθιστος Ύμνος αποτελείται από 24 «οίκους» (στροφές), οι οποίοι είναι δύο ειδών. Οι περιττοί (Α-Γ-Ε...), που είναι εκτενέστεροι, αποτελούνται από δεκαοκτώ στίχους. Οι πέντε πρώτοι περιλαμβάνουν τη διήγηση, οι δώδεκα επόμενοι αποτελούν τους χαιρετισμούς, οι οποίοι απευθύνονται προς την Θεοτόκο και ο δέκατος όγδοος είναι το εφύμνιο «Χαίρε νύμφη ανύμφευτε». Οι άρτιοι (Β-Δ-Ζ...), που είναι συντομότεροι, αποτελούνται μόνο από πέντε στίχους διήγησης και το εφύμνιο «Αλληλούια». Από τους άρτιους οίκους, οι περισσότεροι αναφέρονται στο Χριστό (Θ-Κ-Μ-Ξ-Π-Σ-Υ-Χ), και μερικοί στη Θεοτόκο (Β-Δ-Ζ-Ω).

 

Γενικό θέμα του ύμνου είναι ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, ο οποίος αναφερόταν και στο αρχικό του προοίμιο. Με πηγές του την Αγία Γραφή και τους Πατέρες της Εκκλησίας, ο Ακάθιστος Ύμνος περιγράφει τα ιστορικά γεγονότα, αλλά προχωρεί και σε θεολογική και δογματική ανάλυσή τους. Ο πρώτοι δώδεκα οίκοι του (Α-Μ) αποτελούν το ιστορικό μέρος. Εκεί εξιστορούνται τα γεγονότα από τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου μέχρι την Υπαπαντή, ακολουθώντας τη διήγηση του Ευαγγελιστή Λουκά. Αναφέρεται ο Ευαγγελισμός (Α, Β, Γ, Δ), η επίσκεψη της εγκύου Παρθένου στην Ελισάβετ (Ε), οι αμφιβολίες του Ιωσήφ (Ζ), η προσκύνηση των ποιμένων (Η) και των μάγων (Θ, Ι, Κ), η Υπαπαντή (Μ) και η φυγή στην Αίγυπτο (Λ), η οποία είναι η μόνη που έχει ως πηγή το απόκρυφο πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου. Οι τελευταίοι δώδεκα (Ν-Ω) αποτελούν το θεολογικό ή δογματικό μέρος, στο οποίο ο μελωδός αναλύει τις βαθύτερες θεολογικές και δογματικές προεκτάσεις της Ενανθρώπισης του Κυρίου και το σκοπό της, που είναι η σωτηρία των πιστών.

 

Ο μελωδός βάζει στο στόμα του αρχαγγέλου, του εμβρύου Προδρόμου, των ποιμένων, των μάγων και των πιστών τα 144 συνολικά «Χαρε», τους Χαιρετισμούς προς τη Θεοτόκο, που αποτελούν ποιητικό εμπλουτισμό του χαιρετισμού του Γαβριήλ («Χαρε Κεχαριτωμένη»), που αναφέρει ο Ευαγγελιστής Λουκάς

 

Συνθέτης και χρόνος σύνθεσης

Ο συνθέτης του Ακαθίστου Ύμνου είναι άγνωστος, όπως και ο ακριβής χρόνος σύνθεσής του.  Κατ΄αρχήν είναι αδύνατο να έχει συντεθεί σε μια νύχτα (βράδυ της 8ης Αυγούστου 626) τέτοιο άρτιο ποίημα. Το μόνο που μπορεί να έγινε είναι η σύνθεση του προοιμίου, δηλαδή, «τη Υπερμάχω».  Άρα προϋπήρχε. Στον Ύμνο ιστορείται βασικά ο Ευαγγελισμός και η Γέννηση του Ιησού. Γι αυτό πιθανότατα ψελνόταν κατά τη γιορτή Ευαγγελισμού-Χριστουγέννων που μέχρι το 560 ήταν ενωμένες.  Οι ιδιότητες που αποδίδει το ποίημα αυτό στη Θεοτόκο (π.χ. διατήρηση της παρθενίας και κατά τη Γέννηση του Ιησού) απηχούν τις απόψεις της Γ΄ Οικουμενικής Συνόδου του 431. Άρα συντέθηκε πιθανότατα μεταξύ 431-560. Με την προσέγγιση αυτή συμφωνούν πολλοί ερευνητές.


roman-melodist

Ρωμανός ο Μελωδός, έκτος αιώνας

 

Έχουν προταθεί κατά καιρούς διάφοροι συνθέτες του Ακαθίστου Ύμνου, βάσει κάποιων δεδομένων. Με βάση το προηγούμενο μας σκεπτικό ο συνθέτης του Ύμνου πρέπει να έζησε μεταξύ 431-560. Η αρτιότητα του Ύμνου και η ακρίβεια της θεολογίας που περιέχει οδηγεί σε ένα μορφωμένο και ικανότατο στιχουργό. Ο μεγάλος ποιητής και μελωδός της εποχής που κατοικούσε μάλιστα στην Κωνσταντινούπολη ήταν ο Ρωμανός ο Μελωδός από τη Συρία που ήταν, πιθανότατα, και κληρικός. Ο κορυφαίος αυτός υμνωδός αποκαλείται από τους ειδικούς «Πίνδαρος» της εκκλησιαστικής υμνολογίας. Τόσο η εκκλησιαστική παράδοση όσο και πολλοί ερευνητές  συμφωνούν με την εκδοχή ο Ακάθιστος Ύμνος να είναι έργο του Ρωμανού του Μελωδού.


1.Τη Υπερμάχω          2. Την Ωραιότητα         3. Παναγία των Βλαχερνών

   

Ανδρέας Χρυσάνθου

07/03/2012

 

alt