ΠΑΡΑΚΛΗΤΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ

ΠΡΟΣ ΤΗ ΘΕΟΤΟΚΟ

 

Βυζαντινή μυσταγωγία

Το Βυζάντιο λειτουργεί πολύ ακόμη μέσα μας. Και λειτουργεί πιο πολύ μέσα στο λαό, χωρίς ίσως αυτός να το καταλαβαίνει. Λειτουργεί κυ-ρίως με τη μουσική του και τις ακολουθίες που καθιέρωσε. Και καθιε-ρώθηκαν επειδή στίχος και μουσική μιλούν στην καρδιά του λαού, ειδικά όταν αυτά υμνούν την Παναγία. Γνωρίσαμε προηγουμένως τον Ακάθιστο Ύμνο και τη διαχρονική μαγεία που ασκεί στον ορθόδοξο κόσμο. Μια άλλη λαοφιλής ακολουθία, όχι βέβαια της δημοτικότητας των Χαιρετισμών, είναι οι Παρακλήσεις προς τη Θεοτόκο.

 

Έχουμε δυο Παρακλητικούς Κανόνες (ή απλά Παρακλήσεις) προς τη Θεοτόκο. Είναι ο Μικρός και ο Μεγάλος Παρακλητικός Κανόνας. Ο Μικρός που ψάλλεται ολόχρονα μια φορά την Εβδομάδα και ο Μεγά-λος που ψάλλεται τα απογεύματα του Δεκαπενταυγούστου. Σε πολ-λούς τόπους οι δυο κανόνες ψάλλονται εναλλάξ. Τα τροπάριά τους έχουν συνήθως κάποια παράκληση να κάνουν προς την Παναγία, γι αυτό και ονομάζονται παρακλητικοί Και οι δυο κανόνες έχουν ίσο αριθμό τροπαρίων και ευχών, αλλά του Μεγάλου είναι εκτενέστερα. Εκτός αυτού το ύφος του Μεγάλου Κανόνα είναι πανηγυρικότερο.

 

«Τῇ Θεοτόκῳ ἐκτενῶς νῦν προσδράμωμεν, ἁμαρτωλοὶ καὶ ταπεινοί, καὶ προσπέσωμεν ἐν μετανοίᾳ, κράζοντες ἐκ βάθους ψυχῆς· Δέσποινα, βοήθησον ἐφ' ἡμῖν σπλαγχνισθεῖσα,

σπεῦσον, ἀπολλύμεθα ὑπὸ πλήθους πταισμάτων,

μὴ ἀποστρέψῃς σοὺς δούλους κενούς·

σὲ γὰρ καὶ μόνην ἐλπίδα κεκτήμεθα.»

 

Όμως πότε συντέθηκαν οι δυο κανόνες, από ποιους και γιατί;

 

Ο Μικρός Κανόνας

Ο Μικρός Παρακλητικός Κανόνας πήρε την τελική του μορφή στις αρχές του όγδοου αιώνα από τον Όσιο Θεοστήρικτο,  ηγούμενο της Μονής του Ιωάννου του Θεολόγου στην Τρίγλια της Βιθυνίας. Η Βιθυνία είναι μια περιοχή που βρίσκεται απέναντι από την Κωνσταντι-νούπολη στην Ασιατική ακτή του Βοσπόρου. .Ο Θεοστήρικτος ήταν εικονόφιλος, γι’ αυτό η μονή του κάηκε από τον εικονομάχο στρατηγό Μιχαήλ Λαχανοδράκοντα, αφού πρώτα τετρακόσιοι πιστοί και μοναχοί σφάγηκαν. Ό ίδιος, αφού βασανίστηκε φρικτά, κλείστηκε στη φυλακή.

 

Ο Όσιος Θεοστήρικτος συνέθεσε την ακολουθία του  Μικρού Κανόνα παίρνοντας ως βάση τον Κανόνα προς τη Θεοτόκο που συνέγραψε ο όσιος Θεοφάνης ο Γραπτός, αφού πρόσθεσε ψαλμούς, ευαγγέλιο και άλλα λειτουργικά στοιχεία. Ο όσιος Θεοφάνης έζησε και αυτός τον όγδοο αιώνα. Ήταν πολύ μορφωμένος και στα ιερά γράμματα αλλά και στην ελληνική φιλολογία. Καταγόταν από την Παλαιστίνη, ήταν μοναχός και ήλθε στην Κωνσταντινούπολη την εποχή της Εικονο-μαχίας. Επειδή ήταν εικονόφιλος φυλακίστηκε και βασανίστηκε φρικτά. Μετά το τέλος της Εικονομαχίας έγινε Επίσκοπος Νικαίας.

 

Ο όσιος Θεοφάνης έγραψε πληθώρα ύμνων και κανόνων, βρίσκουμε δε το όνομά του συχνά στα λειτουργικά βιβλία. Στη σύνθεση του Μικρού Κανόνα δανείστηκε και τέσσερις ειρμούς (ωδές α΄, γ΄, ζ΄ και η΄) από άλλο Κανόνα του Αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού, που ήταν μεγάλος υμνωδός και Θεολόγος, έζησε δε τέλος του έβδομου και αρχές του όγδοου αιώνα.

 

Ο Μικρός Κανόνας ψαλλόταν αρχικά στο μοναστήρι του Θεοστήρικτου και αργότερα σε άλλα μοναστήρια της Βιθυνίας, της Κωνσταντινού-πολης, του Αγίου Όρους.  και αλλού.

 

«Διάσωσον, ἀπὸ κινδύνων, τοὺς δούλους σου, Θεοτόκε,

ὅτι πάντες μετὰ Θεόν, εἰς σὲ καταφεύγομεν,

ὡς ἄρρηκτον τεῖχος καὶ προστασίαν.»

 

 

Ο Μεγάλος Κανόνας

Ο Μεγάλος Παρακλητικός Κανόνας γράφτηκε περί το 1250 από τον αυτοκράτορα Θεόδωρο Β΄ Λάσκαρη, που έγραψε και άλλους κανόνες και τροπάρια. Ο Λάσκαρης ήταν αυτοκράτορας της Νικαίας για τέσσερα μόνο χρόνια, γιατί ήταν άρρωστος και παραιτήθηκε από το θρόνο του, πέθανε δε πολύ νέος, στα 36 του χρόνια. Η Νίκαια ήταν μια περιοχή στα δυτικά της Μικράς Ασίας. Μετά την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους το 1204 η Βυζαντινή Αυτοκρατορία επέζησε για μερικές δεκαετίες σε τρεις ελεύθερες περιοχές, τη Νίκαια, τον Πόντο και την Ήπειρο.

 

Ο Θεόδωρος ΄Β Λάσκαρης έπασχε από επιληψία και συνέθεσε τον Μεγάλο Κανόνα ως μια παράκληση προς τη Θεοτόκο για να βρει την υγεία του. Η σύνθεση έγινε προτού αναλάβει τα ηνία της αυτοκρα-τορίας, σε μια εποχή παρατεταμένης ύφεσης της αρρώστιας του, που αποδόθηκε σε θαύμα της Παναγίας. Ο Θεόδωρος ήταν πολύ αγα-πητός από το λαό και τον κλήρο, γιατί εργάστηκε πολύ για την πρόοδο του κόσμου και γιατί ήταν πολύ θρησκευόμενος. Οι μοναχοί της Μονής Σωσάνδρων διαμόρφωσαν τον κανόνα του Λάσκαρη σε ακολουθία και τον έψαλλαν στο μοναστήρι τους. Γρήγορα ο Κανόνας διαδόθηκε στα άλλα μοναστήρια της Νίκαιας.

 

Το 1258 η υγεία του αυτοκράτορα επιδεινώθηκε  και τον Αύγουστο έπνεε τα λοίσθια. Οι μοναχοί των Σωσάνδρων, λόγω και της προσεγ-γίζουσας γιορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου έψαλλαν καθημερινά τον Κανόνα για να σωθεί ο αυτοκράτορας. Δυστυχώς το μοιραίο επήλθε, αλλά στη Μονή καθιερώθηκε να ψάλλεται κάθε απόγευμα του Αυγούστου μέχρι και τη γιορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου ο Κανόνας του Θεόδωρου Β΄ Λάσκαρη στη μνήμη του. Το παράδειγμα αυτό ακολούθησαν και άλλες μονές της Νίκαιας.

 

Στις 25 Ιουλίου του  1261 στρατεύματα του νέου ηγεμόνα της Νίκαιας Μιχαήλ Παλαιολόγου, του οποίου η οικογένεια είχε μεγάλη έχθρα με την οικογένεια Λάσκαρη, απελευθέρωσαν αναίμακτα  την Κωνσταντι-νούπολη από τους Σταυροφόρους, γεγονός που αποδόθηκε σε θαύμα της προστάτιδας της Πόλης Θεοτόκου. Πλήθος θρησκευτικών τελετών άρχισαν να τελούνται τότε για να τιμηθεί η ελευθερώτρια της Πόλης. Μια συνήθης ακολουθία ήταν εκείνη του Μεγάλου Κανόνα. Ο Μιχαήλ Παλαιολόγος αποφάσισε να μπει θριαμβευτικά στην Πόλη στις αρχές  Αυγούστου και να καταλήξει στην Αγιά Σοφιά όπου να ψαλλόταν ο Κανόνας. Αλλά ποιος Κανόνας; Ο Παλαιολόγος δεν ήθελε να ψαλεί ο Κανόνας του εχθρού του Θεοδώρου Β΄ Λάσκαρη. Κάποιοι θυμήθηκαν τότε το Μικρό Κανόνα και με προτροπή του Αυτοκράτορα αυτός καθιερώθηκε να ψάλλεται:

 

Βέβαια τα χρόνια πέρασαν, οι αυτοκράτορες με τα προτερήματα και τα ελαττώματά τους έφυγαν, αλλά οι δυο λαμπροί κανόνες έμειναν. Ο λαός έβαλε στην πάντα τα τερτίπια των αυτοκρατόρων και καθιέρωσε τον άγραφο νόμο να ψάλλονται στους ναούς και δυο Παρακλητικοί Κανόνες προς τη Θεοτόκο και μάλιστα εναλλάξ!!

 

«Εξ αμέτρητων αναγκών και θλίψεων,

και εξ εχθρών δυσμενών, και συμφορών βίου,

λυτρωθείς Πανάχραντε, τη κραταιά δυνάμει σου,

ανυμνώ μεγαλώνω, την άμετρον σου συμπάθειαν,

και την εις εμέ σου παράκλησιν.»

 

Ανδρέας Χρυσάνθου

13/08/2012